Точност, автентичност, визуелна совршеност и разновидност на перспективи. Ова се вредностите врз кои се заснова најпрестижниот натпревар за фото-новинарство, World Press Photo. Други конкурси од слична природа несомнено би се согласиле со оваа листа. На крајот на краиштата, способноста да се обезбеди вистинито визуелно сведоштво е фундаментален предуслов за постоењето на визуелното новинарство. Но може ли еден не-новинар фотограф да обезбеди такво сведоштво? Или дури и вештачката интелигенција?

Глобалните конкурси како World Press Photo (WPP), Picture of the Year и Sony World Photography Awards дејствуваат како арбитри не само на визуелниот квалитет, туку и на моралните и етичките вредности и правила. Така, оваа година, WPP ја додели главната награда на фотограф кој работи за Руската државна агенција TASS, а кој во минатото отворено ширел руска пропаганда. Ова не им се допадна на голем број критичари. Организаторот реши да не го покани авторот на церемонијата за доделување на наградите, но му дозволи да ја задржи наградата. Одлуката беше донесена релативно брзо и беше во согласност со пристапот на многу западни институции кои не соработуваат со своите руски колеги. Дополнително, WPP делумно ја измени својата структура со тоа што ја укина категоријата „Отворен формат“. Краткото постоење на овој навидум помалку значаен дел од натпреварот илустрира некои од посложените и нијансирани предизвици на современото фотоновинарство.

Подемот на категоријата „Отворен формат“

Во 2022 година, како дел од поширока реорганизација, натпреварот World Press Photo престана да доделува награди за видеа и наместо тоа создаде нова категорија – Отворен формат. Организацијата реагираше на појавата на разновидни пристапи кон визуелното раскажување приказни. Овие пристапи се засноваа на фотографија, но исто така вклучуваа низа мултимедијални елементи – записите би можеле да содржат текст, графика, повеќекратни експозиции, колажи, алтернативна и експериментална обработка на слики, па дури и видео. Категоријата на тој начин ги валидираше пристапите кои беа, а често и сè уште се, на границата со уметничките методи. Натпреварот во 2022 година го освои еквадорската фотографка Исадора Ромео со серијата „Крвта е семе“ („Blood is a Seed“), која ја поврза пошироката тема на намалување на биодиверзитетот со личната приказна на нејзиниот татко, чиј глас го придружува завршното видео. Следната година, египетскиот автор Мохамед Махди победи со проектот „Тука, вратите не ме знаат“ („Here, The Doors Don’t Know Me“), кој го истражуваше концептот на сеќавање преку употреба на архивски фотографии.

Друг забележителен проект што ја однесе категоријата „Отворен формат“ на следно ниво е „Книгата на Велес“ („Book of Veles“) на норвешкиот фото-новинар Јонас Бендиксен – есеј фокусиран на продукцијата на лажни вести во Северна Македонија. Фотографиите на авторот ја прикажуваа мрачната реалност на локалните „трол фарми“ и во визуелна и во содржинска смисла. Сепак, како што се испостави, фотографот вметнал компјутерски генерирани 3Д аватари во фотографиите што ги направил од околината. Бендиксен го направил тоа не само поради тешкотиите при пристап до вистински луѓе и неможноста за патување за време на пандемијата од коронавирус, туку и за да пренесе соодветна метафора за продукцијата на лажни вести, да ја разобличи хипокризијата на фотографската заедница и да понуди остра критика на состојбата во современото фото-новинарство. Книгата на Бендиксен почна да собира различни награди, а тој патуваше со неа на фестивали, но никој не ја забележа измамата. Тој имаше корист од фактот што беше перцепиран како почитуван „класичен“ визуелен новинар. На крајот мораше самиот да се разоткрие. Проектот потоа ја доби европската награда на WPP во категоријата „Отворен формат“.

ВИ како рамноправен раскажувач

Фотографот Кристофер Браун, познат по својата работа за National Geographic, во пролетта 2023 година го објави проектот „90 милји“ („90 Miles“), кој ја прикажува реалноста на животот во Куба, а воедно ги истражува мотивациите за преминување на 90-милјскиот дел од океанот што ги разделува Хавана и Флорида. Според неговите зборови, проектот бил визуелен експеримент – сите слики биле создадени со вештачка интелигенција. Од самиот почеток Браун отворено зборуваше за користењето на ВИ и изјави дека, во контекст на проектот, повеќе станува уметник отколку новинар. Сепак, неговите постапки предизвикаа прилично остра критика. Очигледно, транспарентноста не беше доволна за фотографската заедница, или барем за дел од неа.

Друг момент што беше внимателно следен во областа на фотографијата го обезбеди германскиот уметник Борис Елдагсен, кој во 2023 година се пријави на Sony Photography Awards со слика создадена со генеративен модел на вештачка интелигенција, „Псевдомнезија: Електричарот“ („Pseudomnesia: The Electrician“). Црно-белиот, старински изглед на портрет на две жени од различни генерации победи на натпреварот, но авторот ја одби наградата, велејќи дека ВИ не е фотографија, дека не требало да победи и дека неговата главна намера била да предизвика дебата. Треба да се напомене дека Sony Photography Awards не се фокусира на фото-новинарство; напротив, тие меѓу номинираните прифаќаат значително дигитално обработени и ретуширани слики. Од друга страна, токму овој проект во овој натпревар постави важни прашања. Кога новинарот станува уметник? И може ли да биде и двете? Особено во свет на менливи работни услови, намалена доверба во медиумите и други предизвици?

World Press Photo и вештачката интелигенција

Имагинарната кулминација на епизодните дебати поврзани со поединечни случаи беше првично тивката модификација на правилата поврзани со категоријата „Отворен формат“ на WPP – натпреварот дозволи користење на вештачка интелигенција. Но, реакцијата беше веднаш и прилично остра. Фотографот Даниел Етер, добитник на Пулицеровата награда, меѓу другото, објави отворено писмо предупредувајќи на последиците од таквиот потег. „Наградите што сум ги добил сега ми изгледаат помалку вредни“, изјави тој за списанието Blind. Десетици професионалци се согласија и го потпишаа писмото. За неколку дена, WPP ја повлече својата одлука – категоријата Отворен формат почна да подлежи на истите правила како и другите делови од натпреварот, вклучувајќи ја и забраната за вештачка интелигенција. Фотографската заедница на тој начин реагираше јасно. ВИ (сè уште) не станува рамноправна алатка за раскажување приказни, ниту пак раскажувач сама по себе, дури и во покреативната концепција на новинарството.

Новото фото-новинарство

Категоријата „Отворен формат“ на WPP, до одреден степен, стана платформа за поттикнување дебата за формата на денешното фото-новинарство. За жал, организаторите решија да ја укинат од 2025 година поради две причини: мултимедијалните проекти е тешко да се изложуваат (WPP патува низ светот како изложба) и многу е временски исцрпувачко да се верификува потеклото на сликите и другите елементи на проектите.

Сегашната ситуација во фото-новинарството не може да се сведе на тоа дали ќе ја забраниме ВИ или не или дали ќе ја заштитиме „вистината“. Новинарството очигледно се проширува, вклучително и во однос на темите. На пример, прашањето за менталното здравје, кое е многу тешко да се прикаже визуелно. Во својата книга „Врамување на рамката“ („Framing the Frame“), теоретичарот на фото-новинарството Фред Ричин предвидува т.н. ново фото-новинарство – градејќи го врз концептот на новото новинарство од 1960-тите. Тој повикува на иновативни пристапи кои ќе можат сеопфатно да ги раскажат приказните на денешниот комплициран свет со сите негови предизвици. Подемот и падот на категоријата „Отворен формат“, контроверзиите околу користењето на ВИ и трансформацијата на етичките рамки на натпреварите несомнено се симптоми на преговорите за овие потенцијално нови поредоци поврзани со фото-новинарството – главно за тоа како да се поддржат иновативни форми на раскажување приказни без да се поткопаат вредностите поврзани со новинарството како такво.