Како што вештачката интелигенција сè повеќе се шири во практиките на јавното комуницирање, таа предизвикува онолку надежи колку и грижи за квалитетот на демократската дебата. Овој текст повторно ги разгледува овие прашања со истакнување на ограничувањата на постојните етички рамки и со претставување насоки за размислување за поодговорно јавно комуницирање.

Тековната дигитализација на медиумите, во комбинација со подемот на вештачката интелигенција (ВИ), длабоко го трансформира начинот на кој јавно комуницираме. Граѓаните имаат повеќе точки на пристап до информации и бројни простори за изразување на своите мислења во јавните дебати, особено преку создавање, коментирање, реагирање или споделување на содржини. Овој широк спектар на средства им овозможува да делуваат по прашања на локално, национално или глобално ниво, често надвор од традиционалните организациски рамки, според логика на поврзано дејствување.

Настанатата реконфигурација на јавната сфера се одликува со пофлексибилни и попартиципативни процеси на комуникација што ја вреднуваат индивидуалноста. Но таа, исто така, е проследена со фрагментација на практиките, замаглување на границите меѓу јавната и приватната сфера и похаотично движење на дискурсот, каде што содржини од различни извори и со различен квалитет се поставуваат една до друга. Иако се појавуваат форми на осилување на граѓаните, утописката визија на вебот од 1990-тите како алатка за постигнување демократски идеали изгледа како нешто што припаѓа на минатото.

Зголемувањето на феномени како говор на омраза и лажни вести (кои отсекогаш постоеле, но биле помалку видливи) придонесува кон „разочарување од интернетот“: онлајн јавната дебата станува брутално бојно поле. Дополнително, останува да се утврди дали, и покрај изобилството информации, алгоритамското функционирање на платформите и пребарувачите не тежнее да ги изложува граѓаните на содржини блиски до нивните сопствени ставови – феномен кој може да ги поткопа условите за делиберативна демократија.

Ова прашање се поврзува со поширокото размислување за растечката улога на ВИ во јавното комуницирање, феномен со многубројни општествени импликации.

Вештачката интелигенција помеѓу демократските ветувања и информациските ризици

Вештачката интелигенција денес е дел од нашето секојдневие: гласовни асистенти, препораки, препознавање на лица и сл. Таа е сè повеќе интегрирана во професиите поврзани со комуникации и информации, како што е новинарството. Свесноста за оваа пропустливост повторно ги разгорува дебатите за етика, демократија и регулација и отвора нови прашања што сè уште немаат одговор.

Како и секоја техничка иновација, развојот на ВИ го отвора патот кон промени кои се истовремено корисни и загрижувачки. На пример, таа би можела да промовира поинформирани дискусии за да им помогне на граѓаните да донесуваат одлуки во политичката сфера или да поддржи поинклузивна форма на демократија. Во некои јавни служби, системите на ВИ веќе се користат за подобрување на пристапноста до информациите. На пример, алатките за автоматска транскрипција и моментален превод им овозможуваат на лицата со попреченост подобро да ја разбираат институционалната содржина, со што се зајакнува инклузијата.

Во исто време, ВИ носи значајни ризици: пристрасност во податоците со кои се хранат системите на ВИ, што често е тешко да се открие; мешање на тролови во изборните процеси; и виралност на длабоки фалсификати – ултрареалистични хипер-лаги генерирани со помош на ВИ. За илустрација, во последните години онлајн кружат неколку манипулирани видеа: гледаме како Барак Обама го навредува Доналд Трамп, „Амандин Ле Пен“ – фиктивен лик претставен како внука на Марин Ле Пен – ја изразува својата приврзаност кон вредностите на Националниот собир, и боливудски актери повикуваат да се гласа за опозицијата на општите избори во Индија во 2024 година.

Во европски контекст обележан со пад на довербата во политичките и медиумските институции, постои итна потреба да се преосмислат условите за етичко јавно комуницирање. Ова значи да се размислува за влијанието на дигиталните технологии врз демократијата, без да се падне ниту во технолошки детерминизам ниту во еуфоричен дискурс.

Обучување за ВИ: нов предизвик

Во овој поглед, медиумската и дигиталната писменост често се претставуваат како голем предизвик за зајакнување на граѓанството. Таа има за цел да развие вештини за критички поглед на дигиталните практики и подобро разбирање на односите на моќ кои го структуираат медиумскиот екосистем. Проектот на Советот на Европа за дигитално граѓанско образование (DCE), кој го промовира развојот на вештини и вредности што го поттикнуваат граѓанското учество, ја илустрира оваа насока. Освен оваа тема, многу институции, компании, невладини организации и меѓународни организации исто така ги третираат овие прашања, прифаќајќи различни пристапи. Оваа комплексна и брзорастечка област бара системски одговори што комбинираат експертиза, јавна акција и граѓанско учество.

Со оваа цел беше започнат европскиот проект DIACOMET, финансиран од програмата „Хоризонт Европа“ на Европската Унија. Тој ги обединува партнерите од осум земји: Австрија, Естонија, Финска, Унгарија, Литванија, Холандија, Словенија и Швајцарија – преку Универзитетот на италијанска Швајцарија. Негова цел е да придонесе за зајакнување на етичкото и одговорно јавно комуницирање преку промовирање на развој на граѓанска отпорност во услови на изобличување на информациите. Проектот предлага рамка за дејствување базирана на истражување, изработка на едукативни алатки и препораки за креаторите на јавните политики, за да им помогне на различните актери – било поединци, групи или организации – да се справат со етичките дилеми поврзани со јавното комуницирање.

Во срцето на овој пристап е развивањето на концепт за дијалошка комуникациска етика, кој би обезбедил рамка за инклузивен модел на механизми за отчетност што ги комбинираат медиумската отчетност (на организациско ниво) и граѓанската отчетност (на граѓанско ниво) и што се водени од принципи на добро комуникациско однесување. Меѓу темите што ги обработува проектот, управувањето со ВИ во јавното комуницирање се појавува како област во која постојните рамки тешко го следат технолошкиот развој.

Регулирање на ВИ во јавното комуницирање: работа во тек

Со менувањето на традиционалната логика на јавното комуницирање, ВИ отвора нови предизвици во однос на управувањето, транспарентноста и отчетноста. Во овој контекст, истражувачите од проектот DIACOMET анализираат како етичките кодекси и насоки од различни сектори – од новинарство до рекламирање, институционално комуницирање, односи со јавност, мали медиуми и корисници – го третираат прашањето за ВИ. Иако дебатите за нејзината етичка употреба се множат во медиумите, политичките сфери и здруженијата, регулаторните рамки остануваат фрагментирани и нерамномерно развиени.

Од 435 анализирани документи, само 63 (едвај 15 %) експлицитно ја спомнуваат ВИ или автоматизацијата. И од нив, едвај 20 ја поставуваат ВИ во центарот на своето промислување. Останатите ја спомнуваат само во минување. Повеќето документи што ја обработуваат ВИ доаѓаат од наднационални организации. Тие се засноваат на нормативна визија базирана на фундаментални права и имаат за цел хармонизација на практиките на европско ниво. Наспроти тоа, документите донесени на национално ниво се похетерогени, често приспособени на специфични правни или културни контексти.

Тематската анализа на овие етички кодекси истакнува три главни категории на ризици, кои покриваат различни фази од животниот циклус на ВИ:

• Развој и функционирање. Неколку документи ги истакнуваат ризиците поврзани со потребата од техничка и општествена робустност на системите на ВИ. Тие укажуваат на ризиците од грешки во генерирање содржина (како „халуцинации“ или алгоритамски пристрасности), повреди на приватноста, прашања за усогласеност со законот (на пр. човекови права) и ризиците поврзани со прекумерната зависност на корисниците од можностите и ограничувањата на системот.

• Легитимизација на употребата. Во оваа област, ВИ често се претставува како алатка за рационализирање или зголемување на ефикасноста во управување со големи количини податоци (автоматизирана модерација, оптимизација на ресурси итн.). Сепак, потребата од човечки надзор останува централна, особено во медиумите, каде кодексите прецизираат дека ВИ не може да ги замени новинарите.

• Распоредување. Анализираните документи ги спомнуваат ризиците поврзани со манипулација на содржини (ботови, тролови или длабоки фалсификати) и конфузијата меѓу реални и синтетички содржини. Некои документи ги спомнуваат и позитивните аспекти на ВИ: попартиципативни и поплуралистички процеси што ја поттикнуваат креативноста, пристапноста, разновидноста и инклузијата.

Во поглед на управувањето, најчесто споменуваните принципи се човечки надзор, транспарентност и доверливост и безбедност на податоците. Во новинарството, на пример, ВИ се гледа како алатка за подобрување на работната ефикасност, без да се доведуваат во прашање професионалните стандарди, кои и понатаму се сметаат за суштински. Најчесто застапениот модел на отчетност се базира на континуирана и проактивна евалуација на системите на ВИ што се користат.

И покрај постоењето на споделен сет на принципи, се чини дека не се појавува робустна и широко прифатена регулаторна рамка. Постоечките механизми остануваат премногу општи, а нивната примена е нерамномерна и често непотполна. Оваа ситуација ја истакнува потребата од подинамични механизми за управување што можат да го следат брзиот развој на технологиите и нивната употреба и да ги вклучат сите засегнати страни.

Проектот DIACOMET се фокусира на прашањата за управување и етика во јавното комуницирање и новинарството. (Фото: DIACOMET)

Кон етика на јавното комуницирање што одговара на предизвиците на дигиталната ера

Во време кога јавната сфера е зафатена од бранови на дезинформации, поларизација и брзи технолошки промени, постои итна потреба да се преосмислат етичките темели на јавното комуницирање. Предизвикот не е само да се регулираат технологиите, туку и да се зачуваат условите за информирана, плуралистичка и инклузивна јавна дебата. Ова бара заедничка мобилизација на јавните актери, комуникациските професионалци, технолошките развивачи, граѓанското општество и истражувачите.

Овој предизвик проектот DIACOMET има за цел да го реши со предлагање конкретни алатки и споделени рамки за јавно комуницирање што е и етичка и дијалошка. Во ерата на вештачката интелигенција, зачувувањето на етиката на јавното комуницирање повеќе не е само технички императив: тоа е демократски предуслов.